مقاله ها

صنایع دستی ایران

صنایع دستی ایران

صنایع دستی یا کاردستی نوعی کار است که در آن لوازم تزئینی و کاربردی تنها با استفاده از دست یا ابزار ساده ساخته می‌شود. معمولاً این کلمه به روش‌های سنتی ساختن کالاها و وسایل مختلف اطلاق می‌گردد. استادکاری مخصوص هر یک از این موارد مهم‌ترین ملاک است. چنین چیزهایی اغلب از لحاظ فرهنگی یا مذهبی فوق‌العاده هستند. لوازمی که به صورت تولید انبوه یا با ماشین آلات مختلف ساخته می‌شوند، جزء صنایع دستی نیستند.

هر اثر یا صنعتی را به راحتی نمی‌توان در زمره صنایع دستی قرار داد. برای آنکه محصولی را جزو صنایع دستی قلمداد کنیم، باید ویژگی‌هایی داشته باشد، از جمله این ویژگی‌ها می‌توان به نقش فرهنگی و هویت‌بخشی به یک ملت (داشتن بار فرهنگی)، عدم نیاز به سرمایه‌گذاری کلان در مقایسه با دیگر رشته‌های صنعتی، قابلیت ایجاد و توسعه در مناطق مختلف (شهر، روستا و جوامع عشایری)، سهولت در ایجاد مراکز تولید، دارا بودن ارزش افزوده زیاد در مقایسه با صنایع دیگر، خودکفا و متکی به مواد اولیه داخلی، کمک به رشد و توسعه اقتصادی و داشتن زمینه‌های مناسب جهت صادرات اشاره کرد.

آنچه مقولهٔ صنایع دستی را از هنر کاردستی متمایز می‌سازد، هدف از ساختن آنهاست. صنایع دستی لوازمی هستند که قرار است مورد استفاده قرار گرفته و کهنه، پوسیده و غیره شوند. موارد استفاده از آن‌ها بیش از یک تزئین ساده‌است. صنایع دستی اغلب کارهای فرهنگی و مرسوم تلقی می‌شوند زیرا به عنوان بخشی از الزامات زندگی روزمره مطرح هستند. درحالی که هنر و کاردستی بیشتر یک فعالیت سرگرمی گونه و یک ارائه بی نقص از یک تکنیک خلاقیت است. از جنبه‌های عملی انواع مختلف صنایع دستی به دلیل شباهت مورد استفاده، همپوشانی زیادی دارند.

از نظر سازمان صنایع دستی در ایران ۳۷۰ رشته صنایع دستی وجود دارد که در ۲۴ دسته قرار می‌گیرند. از جمله صنایع دستی برتر کشور که در سطح بین‌المللی مورد توجه قرار گرفته‌اند می‌توان به فرش‌های دستباف اشاره کرد که معرف بنیه فرهنگی و هنری ایران در جهان است.

 

۱۰ ژوئن روز جهانی صنایع دستی است و در سازمان جهانی یونسکو ۶۰۰ صنعت دستی ثبت شده‌ که ۴۵۰ صنعت دستی متعلق به کشور ایران است. ایران سومین کشور تولیدکننده صنایع دستی در جهان بوده و سازمان میراث فرهنگی متولّی این بخش می‌باشد.

 

صنایع دستی

صنایع دستی

فرش و قالی

از مشهورترین صنایع دستی ایران فرش و قالی است که به دلیل تنوع زیاد طرح و بافت نظر بسیاری از افراد را به خود جلب می کند. طرح فرش ها بسته به شهری، روستایی و عشایری بودن آن ها با هم متفاوت است. همچنین این موضوع که بافت فرش مربوط به کدام شهر است طرح و نقش، نوع گره و جنس نخ آن را متفاوت می کند. فرش ها ابعاد استاندارد و بزرگتر دارند اما قالی کوچکتر است و کاربرد عمومی تری دارد. فرش تبریز معروف ترین فرش ایرانی است اما فرش مشهد، اصفهان، کرمان و بختیاری هم مرغوب هستند و طرفداران زیادی دارند. البته قالیبافی در بسیاری از شهرهای ایران رواج دارد اما این شهرها به دلیل سبک خاص طراحی و بافندگی شناخته شده تر هستند. فرش با همه اوصافی که گفته شد یکی از مهمترین صنایع دستی دکوراتیو به حساب می آید و از پوشش اصلی کف خانه تا پشتی و تابلوفرش و حتی مبلمان می تواند مورد استفاده قرار گیرد. استفاده از فرش دستباف امنیت و گرمای خاصی به محیط می دهد و فضا را برای افراد دلنشین می کند.

فرش دستباف قدیمی

رودوزی های سنتی

رودوزی های سنتی از جذاب ترین صنایع دستی دکوری هستند که کاربردهای متنوعی در تزیین خانه یا هتل و رستوران و حتی محیط های کاری دارند. از آنجایی که بیشتر زنان در مناطق مختلف ایران به شکلی هنر دست دارند و دستی به سوزن می برند رودوزی های سنتی ایران انواع و اقسام زیادی دارند اما معروف ترین آن ها پته دوزی، سوزن دوزی های خطه جنوب، پیله دوزی، سرمه دوزی، مروارید دوزی و گلابتون دوزی است. این گروه از صنایع دستی دکوراتیو به عنوان روتختی، رومیزی، کوسن، تابلوهای زینتی و مانند آن استفاده می شوند که چون روند تولید آن ها بسیار زمان بر و انرژی بر است قیمت بالایی دارند.

رودوزی و سوزن دوزی سنتی

محصولات میناکاری

این محصولات از ابتدا به عنوان صنایع دستی دکوراتیو مطرح بوده اند و برای کسانی که عاشق تنوع رنگ و نقش هستند یک انتخاب عالی محسوب می شوند. هنر میناکاری بیشتر در قالب بشقاب های دیوارکوب عرضه می شود اما تقریبا همه نوع ظرف میناکاری را می توان پیدا کرد؛ از جمله گلدان، میوه خوری، شکلات خوری، ست فنجان و قندان، گلاب پاش، ساعت و مانند آن که هر کدام از آن ها به خاطر ظرافت طرح و تنوع رنگی بسیار چشم نواز هستند. محصولات میناکاری از مشهورترین صنایع دستی دکوری هستند که بیشتر در شهر اصفهان تولید و عرضه می شوند.

گلیم و جاجیم

گلیم و جاجیم از آن جمله صنایع دستی دکوراتیو هستند که معمولا با هم اشتباه گرفته می شوند و عامه مردم معمولا این دو محصول را با هم اشتباه می گیرند یا یکی می پندارند. اما تفاوت اصلی بین گلیم و جاجیم در ضخامت بافت آن هاست؛ گلیم ضخیم تر و منسجم تر از جاجیم است و ضخامت جاجیم کمی بیشتر از پارچه های عبایی است. از طرف دیگر جاجیم ها طرح های خطی افقی یا عمودی دارند ولی در گلیم طرح های لوزی و پله ای تنوع بیشتری دارند. به هر حال گلیم و جاجیم از دسته بافت های داری هستند که در اصل کاربردی بوده اند اما امروز بیشتر جنبه صنایع دستی دکوری پیدا کرده اند؛ چه به شکل اصیل باشند و به عنوان زیر انداز به کار گرفته شوند چه به شکل کوسن و پاف در آمده باشند و کاربردی نوین برای آن ها به وجود آمده باشد. برای خانه ای که در چیدمان آن از نمادهای سنتی استفاده شده است پاف ها یا پشتی های گلیم بافی یا کوسن های جاجیمی می توانند مکمل های زینتی مناسبی باشند.

گلیم و جاجیم

صنایع دستی دکوراتیو حصیربافی

در گذشته صنایع دستی دکوراتیو محدود به چند محصول لوکس بودند اما امروز با هوشمندی تولیدکنندگان حتی محصولاتی که در گذشته صرفا جنبه کاربردی داشتند جنبه تزیینی و هنری پیدا کرده اند و حتی در طراحی های داخلی که سبک تلفیقی دارند به کار گرفته می شوند. از جمله صنایع دستی دکوری که استفاده از آن امروز خیلی باب شده است محصولات حصیری هستند. سبدهای حصیری در سایزهای بزرگ که به عنوان تزیین گلدان استفاده می شوند یا سبوهای حصیربافی که برای تزیین گوشه های اتاق کاربرد دارند از جمله صنایع دستی دکوری هستند که جذابیت خاصی برای مخاطبانشان دارند. میوه خوری و اردورخوری حصیری هم از دکوری های سنتی هستند که با اشکال خلاقانه و منحصر به فرد به بازار عرضه می شوند و نظر بسیاری از هنردوستان را به خود جلب می کنند.

حصیر بافی

هنر معرق کاری

معرق کاری

تزیینات معرق

معرق در اصل به معنای رگه و وصله است و به هنر در کنار هم قرار دادن تکه های ریز چوب می گویند که معمولا محصول نهایی آن یا به شکل تابلو نوشته است یا به شکل نقاشی و طرح های مختلف. هنر معرق هم از صنایع دستی دکوراتیوی است که در قالب تابلوهای تزیینی، میزهای پذیرایی، صندوقچه ها و جعبه های دکوری، پاراوان و هر محصول چوبی تزیینی که روی آن نقاشی یا طرحی وجود داشته باشد در دسترس علاقه مندان قرار می گیرد.

تابلو معرق
خاتم کاری
ملیله کاری

محصولات منبت کاری

منبت کاری هنر ایجاد نقش برجسته روی چوب به کمک حکاکی است که کاملا جنبه تزیینی دارد و به طور اختصاصی جزو صنایع دستی دکوری به حساب می آید. رایج ترین شکل منبت کاری روی تاج مبل های استیل به کار برده می شود. اما برای زیباتر کردن میزهای پذیرایی و ساختن تابلوهای هنری فاخر هم از این هنر استفاده می کنند. امروز منبت کاری در تولید محصولات متنوعی به کار برده می شود؛ از صندوقچه ها و جعبه های جواهرات گرفته تا سینی و ظروفی مانند کاسه آجیل خوری، قاشق های فانتزی و مانند آن.

صنایع دستی دکوراتیو خاتم کاری

خاتم کاری هم یکی از صنایع دستی دکوراتیو است که طرفدار زیادی دارد. این هنر در حقیقت ایجاد طرح های مثلث و مربع موزاییک شکل به وسیله تکه های چوب، فلزات و استخوان است. خاستگاه اولیه این هنر شیراز است اما طی سال ها اصفهان به مهد پرورش و تولید محصولات خاتم کاری تبدیل شده است. محصولات خاتم کاری بسیار متنوع است از جای دستمال کاغذی و سطل زباله اتاق پذیرایی گرفته تا ساعت و گلدان های بزرگ زینتی و نفیس که صرفا جنبه دکوری و لوکس دارند. این هنر هم به صورت ساده به کار گرفته می شود هم به شکل تلفیقی با هنرهای دیگر مثل فلزکاری. صنایع دستی دکوری که با خاتم کاری مزین شده باشند بسیار چشم نواز و زیبا هستند و چشم هر بیننده ای را به خود جلب می کنند.

محصولات ملیله کاری

هنر فلزکاری هم از آن دسته صنایع دستی دکوراتیو است که همه نوع محصول تزیینی ارائه می دهد و علاقه مندان زیادی دارد؛ نام هنر فلزکاری معمولا ظروف حکاکی شده مسی یا قلم زنی را به ذهن می آورد. اما یکی از هنرهای رشته فلزکاری که نسبتا مغفول مانده است، ملیله کاری است که محصول نهایی آن بسیار ظریف و چشم نواز از آب در می آید و جزو صنایع دستی دکوری نفیس محسوب می شود. ملیله کاری بیشتر در شهرهای زنجان، بروجرد و اصفهان تولید می شود. محصولات ملیله کاری در قالب ظروف مختلف، گلدان، آیینه و شمعدان و مانند آن در بازار موجود است.  

صنایع دستی سفالی

سفال هم از آن دسته صنایع است که در ابتدا بیشتر جنبه کاربردی داشته است. اما به مرور زمان هنر سفالگری با نوآوری و خلاقیت هنرمندان به جایی رسیده که تولیدات فانتزی و تزیینی ارائه می دهد؛ محصولاتی که از صنایع دستی دکوراتیو و لوکس به حساب می آیند. سفال های میناکاری شده از زیباترین و پر طرفدارترین محصولات این گروه هستند که به خاطر تنوع رنگی بالا و طرح های ریز و برجسته بسیار چشم نواند. امروز حکاکی های هیجان انگیز، به کارگیری گیاهان در نقش زدن روی سفال، طراحی های مینیمال، بازآفرینی نقوش جذاب باستانی و ابتکاراتی از این دست محصولات سفالی را تبدیل به صنایع دستی دکوری کرده که تقاضای زیادی برای خرید آن وجود دارد.

معرق کاری
خاتم کاری
صنایع دستی سفالی

صنایع دستی دکوراتیو در مقایسه با سایر محصولات دکوری اصالت بیشتری دارند و علاوه بر زیبایی جنبه فرهنگی و بومی آن ها بار احساسی ویژه ای به محیط می دهد. درک بهتر این تفاوت زمانی اتفاق می افتد که در سفر تفریحی به جای هتل یا اقامتگاه های مدرن اقامتگاه بومگردی انتخاب شود. تجربه گردشگران همه مؤید حس امنیت و آرامش در اقامتگاه بومگردی است که دلیل عمده ایجاد این حس استفاده از صنایع دستی و سنتی در چیدمان این اقامتگاه هاست.

  •  

آبگینه

آبگینه

صنایع دستی آبگینه

صنایع دستی شیشه‌ای از زیباترین آثار هنری ایران هستند. آبگینه‌های تاریخی کشف شده در نقاط مختلف ایران قدمت بالای این صنایع دستی را نشان می‌دهند. زیباترین آثار آبگینه ساخت هنرمندان صنعتگر ایرانی را می‌توانید در موزه آبگینه خیابان ۳۰ تیر تهران مشاهده کنید. از زیر مجموعه‌های هنر آبگینه می‌توان به شیشه گری قالبی، شیشه گری فوتی، شیشه گری سه پوسته، شیشه گری دو پوسته، تراش روی شیشه، آب‌گز کاری و مات کاری اشاره کرد. صنایع دستی زیبایی نیز از تلفیق این هنر با هنر میناکاری و صنایع دستی فلزی توسط صنعتگران ایرانی ساخته شده‌اند.

صنایع دستی سنگی

تراش سنگ و حکاکی بر آن از نخستین هنرهای دستی ایرانیان به شمار می‌رود؛ البته اشیای سنگی باستانی در نقاط مختلف جهان نشان از قدمت این هنر در تمام جهان دارد. صنایع دستی سنگی به مرور زمان تغییر زیادی کرده‌اند و با کشف سنگ‌های زیبا و تزئینی در گوشه و کنار جهان، تراش و ساخت زیور آلات سنگی نیز رواج پیدا کرد. از زیرشاخه‌های اصلی این صنایع می‌توان به آثار معرق سنگ، فیروزه کوبی، حکاکی سنگ، مشبک سنگ و مرصع کاری سنگ اشاره کرد. آثار هنری سنگی از ماندگارترین صنایع دستی هستند.

صنایع دستی سنگی

صنایع دستی نگارگری

صنایع دستی نگارگری ایران در جهان شهرت زیادی دارند. این آثار در دسته هنرهای تجسمی قرار می‌گیرند و از زیباترین آثار و صنایع دستی کشور ما به حساب می‌آیند. تنوع این صنایع نیز بالا است و نمونه‌های مختلفی از نگارگری هنرمندان ایرانی در آثار تذهیب، تشهیر، گل و مرغ و نقاشی قهوه خانه‌ای به چشم می‌خورند. نگارگری پایه و پیش نیاز بسیاری دیگر از صنایع دستی نیز به شمار می‌رود. نمونه‌های برجسته‌ای از نگارگری ایرانی را می‌توانید در موزه رضا عباسی تهران مشاهده کنید.

نگارگری

صنایع دستی نمدمالی

نمدمالی از اصیل‌ترین مشاغل ایرانی است و تولیدات آن نمونه‌ای از صنایع دستی ایران هستند. از محصولات نمدی برای تولید انواع فرش، زیرانداز، پتو و ابزار مصرفی دیگر استفاده می‌شود. نمد را از پشم گوسفند تهیه می‌کنند و با رنگ آمیزی و کوبیدن آن، آثار متنوعی می‌سازند. در این هنر با استفاده از آب داغ، نمد را ورز می‌دهند و برای استفاده در صنایع دستی نمدی آماده می‌کنند. هنرمندان نمدمال برای تولید انواع زیرانداز زحمت زیادی می‌کشند و نمدمالی از سخت‌ترین شاخه‌های ساخت صنایع دستی به شمار می‌رود.

صنایع دستی پوستین سازی

پوستین سازی از اصیل‌ترین هنرهای صنایع دستی مردمان عشایر و دامدار ایران به شمار می‌رود. آب و هوای سرد در مناطق زندگی دامپروران و عشایر سبب تولید این محصولات شده است. به مرور زمان پوستین‌های دست ساز توجه گردشگران را جلب کرد و ساخت آن بین مردم عشایر برای فروش به مسافران رواج گرفت. پوستین‌ها را از پوست بره و گوسفند می‌سازند و در زبان ترکمنی به آن‌ها «اوچمک» می‌گویند.

صنایع دستی چرم

از پرطرفدارترین آثار صنایع دستی در ایران مصنوعات چرمی هستند. البته صنایع دستی چرمی در نقاط مختلف جهان تولید می‌شوند و می‌توان گفت از مهم‌ترین محصولات دستی صادراتی در تمام جهان هستند. صنعت چرم سازی از صنایع دستی وابسته به محصولات حیوانی است و آثار چرمی دست ساز از گران قیمت‌ترین صنایع دستی بازار به شمار می‌روند. تنوع آثار هنری چرمی بالا است و شامل انواع مختلف پوشاک، کیف، کفش و وسایل تزئینی می‌شود. از مهم‌ترین زیرمجموعه‌های صنایع دستی چرمی می‌توان به جلدسازی چرمی سنتی، سراجی سنتی، دوخت روی چرم، معرق چرم، نقاشی روی چرم، زین سازی و حکاکی روی چرم اشاره کرد.

کیف زنانه چرمی

طبقه بندی‌های گوناگونی از صنایع دستی ایران

طبقه بندی‌های گوناگونی از صنایع دستی ایران به عمل آمده و یکی از مناسب‌ترین این طبقه‌بندی‌ها طبقه‌بندی گروه هنرهای سنتی فرهنگستان هنر است:

بافته‌های داری

  • فرشو قالی:
    • قالی تمام پشمی
    • قالی پشم ابریشم
    • قالی کرک ابریشم
    • قالی گل ابریشم
    • قالی تمام ابریشمی
  • گلیم:
    • گلیم دو رو
    • گلیم یک رو
    • گلیم یک رو با ترکیبی از بافت‌های قالی
  • گبه
  • زیلو

بافته‌های دستگاهی

سفال‌گری

آبگینه

صنایع دستی سنگی

 

نگارگری

صنایع دستی چرمی

رنگ‌سازی سنتی

  • ساخت رنگ‌های گیاهی
  • ساخت رنگی‌های حیوانی
  • ساخت رنگ‌های معدنی
  • ساخت رنگ‌های شیمیایی
  • مرکب‌سازی:
    • مرکب نگارگری
    • مرکب خوش‌نویسی

رنگرزی سنتی

  • رنگرزی روی کاغذ
  • رنگرزی روی چوب
  • رنگرزی روی ابریشم
  • رنگرزی روی پنبه

دیدگاهتان را بنویسید